Czy pies potrafi celowo kłamać? Taktyczne zachowanie psów w badaniach naukowych

Przez lata zakładaliśmy, że pies to lojalny towarzysz, który nie jest zdolny do żadnych ukrytych intencji. Tymczasem badania kognitywistyczne ostatniej dekady pokazują coraz wyraźniej: psy potrafią strategicznie modyfikować swoje zachowanie tak, żeby osiągnąć cel — nawet kosztem prawdziwej informacji. Nie chodzi o złą wolę, lecz o zadziwiającą zdolność do uwzględniania tego, co wie i widzi drugi uczestnik sytuacji.

Eksperyment z trzema pudełkami

Najgłośniejsze badanie w tej dziedzinie przeprowadziła Marianne Heberlein z University of Zurich wraz ze współpracownikami i opublikowała je w Animal Cognition w 2017 roku (DOI: 10.1007/s10071-017-1078-6). W eksperymencie wzięły udział 27 psów. Każdy pies miał kontakt z dwoma ludzkimi partnerami: „kooperatywnym” — który dzielił się znalezioną nagrodą — i „konkurencyjnym” — który zatrzymywał ją dla siebie.

Przed psem stały trzy pudełka: jedno z ulubioną kiełbasą, jedno z mniej atrakcyjną pszenną przekąską, jedno całkowicie puste. Zadaniem psa było „zaprowadzenie” partnera do wybranego pudełka przez zbliżenie się do niego.

Pierwszego dnia psy częściej prowadziły kooperatywnego partnera do pudełka z kiełbasą. Już drugiego dnia zadziało się coś, czego badacze nie spodziewali się w takiej skali: psy zaczęły prowadzić konkurencyjnego partnera do pustego pudełka — istotnie częściej niż partnera kooperatywnego, i istotnie częściej niż pierwszego dnia.

📌 Różnica nie była przypadkowa. Efekt nasilał się z upływem czasu, co sugeruje, że psy uczyły się strategii na podstawie obserwowanych konsekwencji.

Kradzież w ciemności

Niezależny, lecz komplementarny wątek pochodzi z badania Juliane Kaminski, Andrei Pitsch i Michaela Tomasello opublikowanego w Animal Cognition w 2013 roku (PMID: 23179109, DOI: 10.1007/s10071-012-0579-6). W eksperymencie wzięły udział 84 psy, które miały zakaz sięgania po jedzenie ze stołu.

Badacze manipulowali dostępnością wzrokową: w jednym wariancie pomieszczenie było oświetlone, w innym zaciemnione lub człowiek był odwrócony tyłem. Wynik był jednoznaczny — psy kradły jedzenie czterokrotnie częściej w warunkach ograniczonej widoczności człowieka. Co więcej, w ciemności zachowywały się ciszej i wolniej, jakby rozumiały, że brak kontaktu wzrokowego zmienia reguły gry.

💡 Jeśli twój pies regularnie sięga po zabronione rzeczy tylko pod nieobecność domowników — może mieć bardzo dobre powody, by uważać to za bezpieczne.

Badanie Kaminski i współpracowników wskazuje na zdolność do uwzględniania perspektywy wzrokowej człowieka. Pies nie reaguje wyłącznie na obecność jedzenia — bierze pod uwagę to, czy i w jaki sposób jest obserwowany.

Pokazywanie i ukrywanie — dwa oblicza intencjonalnej komunikacji

Najnowsze badanie w tym nurcie pochodzi z 2025 roku. Heberlein i współpracownicy opublikowali w Frontiers in Psychology (DOI: 10.3389/fpsyg.2025.1608797) wyniki dwóch eksperymentów z łącznie 44 psami, które badały tak zwane „showing” — celowe wskazywanie partnerowi miejsca ukrycia nagrody.

Okazało się, że psy chętniej wskazywały właścicielowi miejsce ukrytego smakołyku, gdy właściciel go nie widział (i potrzebował informacji), niż gdy sam obserwował chowanie. Logika komunikacyjna: „ty tego nie wiesz, więc ci powiem”. W wariancie z konkurencyjnym partnerem sytuacja się odwracała — psy kierowały jego uwagę na puste miejsce.

Autorzy piszą wprost, że zachowanie to „wykracza poza proste sygnalizowanie lokalizacji przedmiotu — jest intencjonalną komunikacją ukierunkowaną na wpływanie na zachowanie partnera”.

Czy to naprawdę „kłamstwo”?

Tutaj wchodzimy na grunt wymagający ostrożności. W naukach kognitywnych słowo „kłamstwo” zarezerwowane jest dla intencjonalnego wprowadzania kogoś w błąd przy pełnej świadomości, że przekazywana informacja jest fałszywa. Część badaczy argumentuje, że psy mogą po prostu uczyć się, jakie zachowanie przynosi im korzyść — metodą prób i błędów, bez autentycznego modelu mentalnego partnera.

⚠️ Różnica między „nauczyłem się, że ciemność = bezkarność” a „rozumiem, że ciemność = człowiek mnie nie widzi” jest fundamentalna dla teorii umysłu. I ta debata w kognitywistyce wciąż trwa.

Jednak eksperymenty Heberlein z 2017 i 2025 roku utrudniają proste wyjaśnienie skojarzeniowe. Psy nie zachowywały się tak samo wobec obu typów partnerów od początku — wyraźnie różnicowały swoje strategie na podstawie wcześniejszych doświadczeń z daną osobą. To znaczy: pamiętały, kto jest konkurentem, i działały odpowiednio.

Co to oznacza w praktyce?

Badania te dają nowy kontekst sytuacjom, które opiekunowie często interpretują jako „nieposłuszeństwo” lub „przekorę”:

Pies wie, kiedy jest obserwowany. Zachowania zakazane są często „zawieszane” właśnie wtedy, gdy czuje wzrok człowieka — i to nie przypadek.
Rywalizacja zmienia strategie. Pies w obecności innego zwierzęcia walczącego o ten sam zasób może zachowywać się zupełnie inaczej niż bez rywala.
Pies buduje model opiekuna. Zapamiętuje, kto daje, kto zabiera, kto jest przewidywalny — i odpowiednio kalibruje swoje działania.

To perspektywa, która zmienia też sposób, w jaki powinniśmy myśleć o szkoleniu i relacji z psem. Nie jako o jednostronnym kształtowaniu zachowań, lecz jako o relacji między dwiema jednostkami wzajemnie odczytującymi swoje intencje.

Otwarte pytania nauki

Ile z tych zachowań to autentyczne rozumienie stanów mentalnych — „teoria umysłu” w sensie filozoficznym — a ile to wyuczone wzorce reakcji? Badacze nie są zgodni. Psy wypadają lepiej niż szympansy w testach z perspektywą wzrokową, ale gorzej od kilkuletnich dzieci w klasycznych testach fałszywych przekonań.

Więcej o tym, jak psy oceniają ludzi i ich intencje, piszę w artykule o tym, czy pies ocenia zachowanie człowieka wobec jego opiekuna. Warto też sięgnąć do tekstu o tym, jak psy budują reputację człowieka — oba nurty badań doskonale się uzupełniają.

Podsumowanie

W eksperymencie Heberlein (2017) psy prowadziły konkurencyjnego partnera do pustego pudełka istotnie częściej niż kooperatywnego, i efekt ten narastał z dniem na dzień.
W badaniu Kaminski i wsp. (2013) psy kradły zakazane jedzenie czterokrotnie częściej w ciemności lub przy braku kontaktu wzrokowego z człowiekiem.
Badanie Heberlein z 2025 roku pokazuje, że psy modyfikują swoje zachowanie komunikacyjne w zależności od tego, czy partner potrzebuje informacji, czy jest konkurentem.
Zachowania te trudno wyjaśnić wyłącznie przez proste warunkowanie — psy różnicują strategię zależnie od tożsamości partnera i historii interakcji.
Nauka nie odpowiedziała jeszcze definitywnie, czy pies „kłamie” w filozoficznym sensie — ale wyniki pokazują, że różnica między losowym zachowaniem a strategicznym działaniem jest tu statystycznie nieprzypadkowa.

Jako behawiorystka obserwuję ten nurt badań z rosnącą fascynacją. Każdy kolejny eksperyment komplikuje obraz psiej inteligencji w sposób, który zmusza do rewizji potocznych założeń — zarówno tych, które przeceniają psy, jak i tych, które je niedoceniają. Psy nie są ani moralnie „złe”, gdy stosują taktyczne strategie, ani „głupie”, gdy potrafią je ukryć. Są po prostu zadziwiająco dobrze dostosowane do życia z nami — i do odczytywania nas lepiej, niż my sami często zdajemy sobie sprawę.